BM Yapay Zeka Yönetişimi: 193 Ülke Cenevre'de Kuralları Belirliyor

BM Genel Sekreteri Antonio Guterres, açılış konuşmasında bu toplantının önemini şöyle vurguladı: İnternetin bir milyar insana ulaşmasının 15 yıl sürdüğünü, ancak yapay zekanın iki yılda bu noktaya ulaştığını hatırlattı. Guterres, bu sistemlerin artık talimat bekleyen araçlar olmadığını, kod yazdığını, çevrimiçi hareket ettiğini ve giderek daha az insan gözetimiyle seçimler yaptığını belirtti. Kurumların komutları takip eden makineleri yönetmek için inşa edildiğini, karar veren makineler için hazır olmadıklarını ve bazı sınırların bir kez aşıldıktan sonra geri alınamayacağını söyledi.

ITU Genel Sekreteri Doreen Bogdan-Martin ise açılışta, internetin 1990'ların başlarında evlere ve işletmelere girmeye başladığına dikkat çekti. Küresel paydaşların Bilgi Toplumu Dünya Zirvesi'nde Cenevre'de bir araya gelip bu dönüştürücü teknolojiyi insan merkezli hale getirmenin yollarını tartışmasının tam 10 yıl sürdüğünü hatırlatan Bogdan-Martin, BM'nin yapay zeka konusunda ise çok daha hızlı hareket ettiğini ifade etti. Bogdan-Martin, bundan sonra gelecek her teknoloji konusunda insanlığın işbirliğini desteklemeye hazır olduklarını söyledi.

Guterres'in Çağrısı Ne Diyor?

BM Genel Sekreteri Guterres, Cenevre'deki açılış konuşmasında yapay zeka konusunda dört temel ilkeyi sıraladı. Guterres'in ifadeleri şuydu: Yapay zeka güçlü olacaksa yönetilmeli, yapay zekaya güvenilecekse onu geliştirenler hesap verebilir olmalı, yapay zeka küresel olacaksa adil olmalı ve yapay zeka geleceğe hizmet edecekse geleceği tüketmemeli. Bu dört ilke, toplantının çerçevesini oluşturdu ve ülkelerin müzakere masasına getireceği konuların temelini attı.

Guterres, yapay zekanın kontrolden çıkmış bir hızla ilerlediğini belirterek, bu teknolojinin ekonomileri yeniden şekillendirebildiğini, çalışma dünyasını dönüştürebildiğini, seçimleri etkileyebildiğini ve güvenlik dengesini değiştirebildiğini kaydetti. Guterres, yapay zekanın onu geliştirenler de dahil hiç kimsenin yetişemeyeceği kadar hızlı bir şekilde yaygınlaştırıldığını ve toplumlar üzerinde plansız ve rızaları olmadan bir deney yürütüldüğünü, bunun sürdürülebilir olmadığını vurguladı.

Guterres ayrıca, dijital uçurumun yapay zeka uçurumuna dönüşmesine izin verilemeyeceğini, bu uçurumun bir kalkınma açığı, güvenlik ve egemenlik açığı haline gelmesine engel olunması gerektiğini söyledi. Geçen yıl yapay zeka altyapısına yapılan özel yatırımın yarım trilyon dolara yaklaştığını, buna karşılık gelişmekte olan ülkeler için yapay zeka kapasitesine yapılan kamu yatırımının çok küçük bir rakam olduğunu hatırlattı. Guterres, bu dengesizliğin küresel eşitsizliği daha da derinleştirebileceği uyarısında bulundu.

Toplantının gelecek yıl New York'ta yeniden toplanacağını açıklayan Guterres, bu toplantının yönetimin teknolojiye yetişmeye başladığı an olarak hatırlanmasını istedi. Guterres, insanlık tarafından, insanlıkla birlikte, tüm insanlık için bir yapay zeka geleceğinin inşasına yardımcı olmanın görevlerinin ölçüsü olduğunu ifade etti. Bu çerçeve, BM'nin yapay zeka alanındaki en kapsamlı girişimi olarak değerlendiriliyor.

Yapay zeka güçlü olacaksa yönetilmelidir. Yapay zekaya güvenilecekse onu geliştirenler hesap verebilir olmalı. Yapay zeka küresel olacaksa adil olmalıdır. Yapay zeka geleceğe hizmet edecekse geleceği tüketmemeli.

— BM Genel Sekreteri Antonio Guterres, Cenevre, 6 Temmuz 2026

Yapay Zekada Güç Yoğunlaşması Ne Kadar?

Bağımsız Uluslararası Yapay Zeka Bilimsel Paneli'nin 40 uzman tarafından hazırlanan ilk ön raporu, yapay zeka alanındaki güç yoğunlaşmasını rakamlarla ortaya koydu. Rapora göre, en gelişmiş yapay zeka sistemlerinin arkasındaki bilgi işlem gücü, veri ve yetenek bir avuç şirket ve ülkede yoğunlaşmış durumda. Panelin eş başkanlarından Maria Ressa, yalnızca ABD'nin dünyanın en büyük yapay zeka kümelerindeki işlem gücünün yüzde 75'ini oluşturduğunu ve kontrolün garanti olmadığını belirtti.

Ressa, bir avuç şirket ve bir avuç ülkenin insanlığın geleceği hakkında en önemli kararları aldığını vurguladı. Bugün hiçbir uzmanın, en gelişmiş sistemlerin talimatları yerine getireceğini garanti edemeyeceğini söyleyen Ressa, bu durumun küresel güvenlik açısından kritik riskler taşıdığını ifade etti. Gelişmekte olanlar dahil birçok ülkenin, geleceklerini şekillendirecek kararlarda söz sahibi olamadığına dikkat çekildi.

Guterres de konuşmasında, ne kadar çok beklenirse bu yoğunlaşmanın o kadar güçleneceğini ve güç dengesizlikleri teknolojiye kodlandığında eşitsizliğin kodun bir parçası haline geleceğini söyledi. Bu bağlamda, yapay zeka altyapısına yapılan özel yatırımın geçen yıl yarım trilyon dolara yaklaştığı, gelişmekte olan ülkelerin kamu yatırımlarının ise buna kıyasla çok küçük kaldığı vurgulandı. BM raporu, yapay zekanın zengin ve yoksul ülkeler arasındaki uçurumu daha da büyütebileceği uyarısında bulundu.

Çocuklar İçin Yapay Zeka Güvenliği Taahhüdü Ne İçeriyor?

Guterres, Cenevre'deki konuşmasında çocukların yapay zekaya karşı korunması konusuna özel bir bölüm ayırdı. Yapay zekanın önce çocukların hayatına, öğrenmelerine, arkadaşlıklarına ve en özel sorularına ulaştığına işaret eden Guterres, bunun bedelinin şimdiden ödendiğini söyledi. Arkadaş gibi davranan makineler tarafından kandırılan çocuklar ve kendine zarar vermeye yönlendirilen çocuklar olduğunu belirterek, bir düğmeye dokunarak oluşturulan istismar görüntüleriyle çocukların mağdur edildiğini vurguladı.

Guterres, hiçbir çocuğun denetimsiz yapay zeka için kobay olmaması gerektiğini belirterek, BM'nin üye ülkeler ve diğer kuruluşların çalışmalarına dayanarak bir Yapay Zeka Çocuk Güvenliği Taahhüdü çağrısında bulundu. Bu taahhüt kapsamında üç temel yükümlülük öne çıktı: Hiçbir şirketin çocuklara özel güvenlik testleri ve bağımsız denetim olmadan erişilebilir yapay zeka sistemi kullanmaması, hiçbir şirketin yapay zekasının çocukların cinsel içerikli görüntülerini üretmesine izin vermemesi ve bunun takibinin yapılması.

Guterres, yapay zekanın asla insan onurunu zedelememesi veya ayrımcılığı pekiştirmemesi gerektiğini de vurguladı. Adalet ve sağlık gibi alanlarda her yüksek riskli kararda makinelerin bilgi verebileceğini ancak kararları insanların vermesi ve cevap vermesi gerektiğini söyledi. Bu yaklaşım, yapay zekanın insan karar mekanizmalarının yerine değil, yanına yerleştirilmesi gerektiği ilkesini ortaya koyuyor.

Toplantıya paralel olarak 100'den fazla uluslararası kuruluş, yapay zeka şirketlerinin çocuk güvenliğinden ebeveynlerin değil kendilerinin sorumlu olması gerektiği yönünde ortak bir bildiri yayımladı. Bu kuruluşlar, AI şirketlerinin çocuklara yönelik sistemlerini bağımsız güvenlik testlerinden geçirmeden piyasaya sürmemesi çağrısında bulundu. Euronews'ün aktardığına göre, bu girişim toplantı öncesinde kamuoyuna duyuruldu ve BM süreçlerine katkı sağlaması amaçlandı.

Bilim İnsanları Ne Diyor? Bengio ve Ressa'nın Uyarıları

Bağımsız Uluslararası Yapay Zeka Bilimsel Paneli'nin eş başkanları Yoshua Bengio ve Maria Ressa, toplantıda raporun bulgularını sundular. Raporda üç ana başlık öne çıktı: yapay zeka teknolojisinde hızın yavaşlamadığı, gücün belirli noktalarda yoğunlaştığı ve kontrolün garanti olmadığı. Ressa, bir toplumun bilgi kaynakları zehirlenip yalanların milyonlarca kez söylendiğinde gerçek kabul edildiğine dikkat çekerek, buna üretken yapay zekanın eklenmesiyle aynı senaryonun daha hızlı, daha ucuz ve daha kişiselleştirilmiş bir şekilde uygulandığını söyledi.

Ressa, gerçekler olmadan hakikat olamayacağını, hakikat olmadan güven olamayacağını ve bu üçü olmadan ortak bir gerçeklik olamayacağını vurguladı. Makine destekli bir yalanın artık gerçek kadar etkili bir şekilde ikna edebildiğini ve gerçek kanıtların sahte olarak reddedilebildiğini belirten Ressa, bu durumun demokratik süreçler için ciddi bir tehdit oluşturduğunu ifade etti. Guterres de bu konuya değinerek, yapay zeka konusunda gerçekle ilgili uyarıların olduğunu ve bu sorunun giderek büyüdüğünü söyledi.

Bugün yapay zeka, hakkında aldığımız kararların bireyler, işletmeler, kurumlar, demokrasi ve belki de daha fazlası için kalıcı sonuçları olacaktır.

— Bilimsel Panel Eş Başkanı Yoshua Bengio

Bengio ise panelin yapay zeka biliminin mevcut durumuna dair bağımsız bir değerlendirme için çalıştığını belirterek, amaçlarının tavsiyelerde bulunmak değil, dış baskılar ve tercihlerden bağımsız olarak politika kararlarının en yüksek bilimsel bütünlük standartlarına göre bilgilendirilmesini sağlamak olduğunu söyledi. Bengio, yapay zeka gücünün bir dönüm noktasını temsil ettiği bir zamanda bulunulduğunu ve bugün alınacak kararların kalıcı sonuçları olacağını vurguladı. Panel, şubat ayında BM içinde bağımsız bilimsel bir panel olarak kurulmuştu ve 40 panelist dünyanın farklı bölgelerinden ve disiplinlerinden geliyor.

AB ve Türkiye'de Yapay Zeka Düzenlemeleri Nerede?

BM'nin küresel diyaloğu sürerken, Avrupa Birliği kendi yapay zeka yasasını (AI Act) aşamalı olarak uygulamaya alıyor. AB Yapay Zeka Yasası 1 Ağustos 2024'te yürürlüğe girmişti. Ancak AB ülkeleri, yüksek riskli yapay zeka sistemlerine ilişkin yükümlülüklerin uygulanmasını erteleyen bir düzenleme kabul etti. Buna göre, ulusal düzeyde yapay zeka düzenleme test ortamlarının oluşturulması için son tarih 2 Ağustos 2027'ye ertelendi. Yapay zeka tarafından üretilen içeriklere ilişkin şeffaflık yükümlülüklerinin uygulanması için sağlayıcılara tanınan geçiş süresi ise 6 aydan 3 aya indirilerek yeni son tarih 2 Aralık 2026 olarak belirlendi.

AB yapay zeka yasasının şeffaflık yükümlülükleri 2026'da iki ayrı tarihte başlıyor: Ağustos ayında sohbet robotu bildirimi ve Aralık ayında yapay içerik işaretlemesi. AI Act'in 50. maddesi, yapay zeka ile üretilen içeriğin işaretlenmesini ve yapay zeka destekli sistemlerin kullanıcıya bildirilmesini zorunlu kılıyor. Türkiye merkezli işletmeler de AB içinde kullanılan yapay zeka sistemleri sunduklarında bu kapsama girebiliyor. Genel amaçlı yapay zeka modelleri bakımından Avrupa Komisyonu'nun denetim ve yaptırım yetkilerinin 2 Ağustos 2026'da devreye girmesi öngörülüyor.

Türkiye'de ise 7 Kasım 2025 tarihinde yapay zekayı düzenleyen kanun teklifi sunuldu. Teklifin ilk maddesinde yapay zeka, insana benzer şekilde bilişsel işlevleri yerine getirme becerisine sahip öğrenme, problem çözme, mantık geliştirme, dil işleme ve algılama gibi yeteneklere sahip bilgisayar sistemleri olarak tanımlandı. Ayrıca Ticaret Bakanlığı, 1 Temmuz 2026'da Resmi Gazete'de yayımladığı yönetmelikle reklamlarda yapay zeka kullanımını ilk kez ismiyle düzenledi. Yönetmelik, yapay zeka ile üretilen reklam içeriklerinin belirtilmesini zorunlu kılıyor ve çocuklara yönelik kişisel veriye dayalı profilleme ile hedefli reklamı yasaklıyor.

Bu düzenlemeler, Türkiye'nin hem AB süreciyle uyumlu hareket etmeye çalıştığını hem de ulusal düzeyde yapay zeka kullanımına yönelik ilk adımları attığını gösteriyor. Ancak Türkiye'de henüz kapsamlı bir yapay zeka yasası değil, sektörel düzeyde düzenlemeler söz konusu. BM'nin küresel diyaloğunun sonuçları, Türkiye'nin de pozisyon alması gereken uluslararası çerçevenin şekillenmesine katkı sağlayacak.

Bundan Sonra Ne Olacak?

Cenevre'de başlayan küresel diyalog sürecinin 2027'de New York'ta yeniden toplanması planlanıyor. Guterres, bu toplantının yönetimin teknolojiye yetişmeye başladığı an olarak hatırlanmasını ve New York'ta yeniden toplandıklarında burada başlatılan çalışmanın yapay zekayı daha güvenli, adil, erişilebilir ve etik hale getirdiğini söyleyebilmeyi istedi. Bu, somut ve bağlayıcı kuralların henüz olmadığı ancak müzakere sürecinin başladığı anlamına geliyor.

Toplantı kapsamında bu hafta Cenevre'de ayrıca Yapay Zeka İyilik İçin Zirvesi ve çeşitli girişimler düzenlendi. Bunların tümü, yapay zekanın her yerde insanlara hizmet etmesini sağlamaya yönelik entegre bir BM çabasının parçası olarak değerlendiriliyor. BM, hükümetlerin acilen harekete geçmesini ve şirketlerin güçlerine eşit sorumluluk kabul etmelerini bekliyor. Bilim insanlarının kanıtları gün ışığına çıkarmaya devam etmesi de sürecin önemli bir bileşeni.

Ancak BM'nin çağrısının bağlayıcı bir yaptırım gücü olmaması, sürecin gönüllülük esasına dayanması nedeniyle eleştiriliyor. Bazı gözlemciler, ABD ve Çin gibi yapay zeka gücüne sahip ülkelerin uluslararası düzenlemelere yanaşmayabileceğini, şirketlerin ise kendi kendini düzenleme eğilimini sürdüreceğini öngörüyor. Diğer yandan, 193 ülkenin masada olması ve eşit söz hakkı ilkesinin benimsenmesi, gelişmekte olan ülkelerin sesinin duyulması için bir fırsat olarak görülüyor.

Süreçin başarısı, büyük ölçüde 2027 New York toplantısına kadar geçen sürede ülkelerin ne kadar somut adım atacağına ve şirketlerin ne kadar gönüllü taahhütte bulunacağına bağlı olacak. BM raporunun uyarısı net: küresel yönetişimin önündeki fırsat penceresi hızla kapanıyor. Bu pencere kapanmadan önce ortak kuralların oluşturulamaması durumunda, yapay zekanın gelişimi ve etkileri üzerindeki denetimin daha da zorlaşacağı belirtiliyor.

Sık Sorulan Sorular

BM Yapay Zeka Yönetişimi Küresel Diyaloğu ne zaman düzenlendi?

BM'nin ilk Yapay Zeka Yönetişimi Küresel Diyaloğu 6-7 Temmuz 2026 tarihlerinde İsviçre'nin Cenevre kentinde düzenlendi. İsviçre'nin ev sahipliğinde ve BM Genel Kurulu'nun girişimiyle hayata geçirilen toplantıya 193 BM üyesi ülke katıldı. Süreç 2027'de New York'ta devam edecek.

BM'nin yapay zeka çağrısı kimleri kapsıyor?

Çağrı tüm BM üyesi ülkeleri, yapay zeka geliştiren şirketleri, akademisyenleri ve sivil toplum kuruluşlarını kapsıyor. Guterres, hükümetlerin acilen harekete geçmesini, şirketlerin güçlerine eşit sorumluluk kabul etmesini ve bilim insanlarının kanıtları gün ışığına çıkarmasını istedi. Özel sektörün ve sivil toplumun da diyaloğa katkı sağlaması amaçlanıyor.

ABD'nin yapay zeka işlem gücü payı ne kadar?

Bağımsız Uluslararası Yapay Zeka Bilimsel Paneli raporuna göre, yalnızca ABD dünyanın en büyük yapay zeka kümelerindeki işlem gücünün yüzde 75'ini oluşturuyor. Panel eş başkanı Maria Ressa, bir avuç şirket ve ülkenin insanlığın geleceği hakkında en önemli kararları aldığını ve kontrolün garanti olmadığını vurguladı.

Türkiye'de yapay zeka yasası var mı?

Türkiye'de henüz kapsamlı bir yapay zeka yasası bulunmuyor. Ancak 7 Kasım 2025'te yapay zekayı düzenleyen kanun teklifi sunuldu ve Ticaret Bakanlığı 1 Temmuz 2026'da reklamlarda yapay zeka kullanımını düzenleyen yönetmeliği yürürlüğe koydu. AB yapay zeka yasasının şeffaflık yükümlülükleri de Türkiye'deki işletmeleri sınır ötesi etkisiyle kapsıyor.