DOA Depozito İade Sistemi İlk Haftada 7,6 Milyon Ambalaj Topladı

Vatandaşların sistemden yararlanabilmesi için öncelikle DOA mobil uygulamasını indirerek bir kullanıcı hesabı oluşturması gerekiyor. Uygulama üzerinden en yakın iade makinesinin yeri haritadan bulunabiliyor. Makineye ulaşıldığında uygulamadaki 'iade et' butonuna tıklanıyor ve makinedeki QR kod okutuluyor. DOA logosu taşıyan ambalajlar makineye tek tek bırakılıyor ve işlem tamamlandığında teşvik bedeli anında dijital cüzdana yansıyor. Biriken tutarlar banka hesabına aktarılabiliyor, ATM'lerden nakit çekilebiliyor veya anlaşmalı iş yerlerinde alışverişte kullanılabiliyor.

Sistemde günlük kişi başı 200 ambalaj iade sınırı bulunuyor. Bu sınır, sistemin ticari bir suistimale dönüşmesini engellemek ve bireysel geri dönüşümü teşvik etmek amacıyla konuldu. DOA logosu bulunmayan ambalajlar ise sistem tarafından kabul edilmiyor.

DOA Sistemi Ne Zaman Başladı?

Depozito Yönetim Sistemi'nin temelleri aslında 2023 yılına dayanıyor. İlgili mevzuat kapsamında 1 Ocak 2023 itibarıyla ambalaj sınıflarının tescil edilmesi süreci başlatılmıştı. Ancak sistemin tüm Türkiye'de tam kapasite devreye girmesi 1 Temmuz 2026'yı buldu. Bu süreçte pilot uygulamalar, altyapı hazırlıkları ve iade makinelerinin kurulumu aşamaları tamamlandı.

Cumhuriyet gazetesinin aktardığına göre, sistemin ilk günü olan 1 Temmuz'da 649 bin 244 kullanıcı sisteme kayıt oldu ve bir gün içinde toplam 1 milyon 547 bin 850 adet ambalaj geri dönüşüme kazandırıldı. İkinci gün sonunda toplanan ambalaj adedi 4 milyon 475 bine, beşinci gün sonunda ise 7 milyon 621 bine ulaştı. Bakan Kurum, 'DOA artık yeni alışkanlığımız' ifadelerini kullanarak geri dönüşüm sürecindeki ivmenin her geçen gün arttığını vurguladı.

Verilerin gün gün artış göstermesi, vatandaşların sisteme olan ilgisini ortaya koyuyor. Ancak bu yoğun ilgi, bazı bölgelerde altyapı yetersizliklerini de beraberinde getirdi. Özellikle küçük illerde ve ilçelerde yeterli sayıda iade makinesi kurulmaması, sistemin ilk haftasında en çok eleştirilen konulardan biri oldu.

BBC Türkçe'nin haberine göre, sistem kapsamında her yıl yaklaşık 25 milyar ambalajın geri dönüşüme kazandırılması ve ekonomiye yıllık 30 milyar TL doğrudan katkı sunulması bekleniyor. Bakan Kurum, 'Hem vatandaşımız hem doğamız hem ülkemiz kazanacak, yapacağımız her iade geleceğimize temiz bir nefes olacak' dedi.

Hangi Ambalajlar DOA Kapsamında?

DOA sistemi şu anda plastik (PET) şişeler, cam şişeler ve alüminyum kutuları kapsıyor. Üzerinde DOA logosu bulunan tüm içecek ambalajları iade edilebiliyor. Ancak logo bulunmayan ambalajlar, farklı içerikli ürünlerin ambalajları ve gıda ambalajları sistemde henüz geçerli değil.

İade edilebilen ambalaj türleri arasında su şişeleri, meşrubat şişeleri, maden suyu ve soda şişeleri, bira kutuları ve diğer içecek ambalajları bulunuyor. Sistemin ilerleyen dönemde daha geniş ambalaj sınıflarını kapsayacak şekilde genişletilmesi planlanıyor. Mevzuata göre ambalaj sınıfları altı kategoriye ayrılmış durumda ve ilk üç sınıfın tescil işlemleri 2023'ten itibaren başlatıldı.

Habertürk'ün analizine göre, Türkiye'nin geri dönüşüm meselesi yalnızca içecek şişelerinden ibaret değil. Evlerden çıkan atığın büyük kısmını karton, kâğıt, plastik ambalajlar, cam kavanozlar, metal kutular, tekstil ürünleri ve elektronik atıklar oluşturuyor. Uzmanlar, döngüsel ekonomi hedefine ulaşmak için DOA'nın ardından geri dönüşüm ekonomisinin ambalaj, elektronik atık, pil ve batarya sistemleriyle bütünleştirilmesi gerektiğini belirtiyor.

Almanya, Hollanda ve İskandinav ülkeleri depozito sistemini tek başına uygulamıyor; bu ülkelerde yeniden kullanılabilir ambalaj sistemleri, tek kullanımlık plastiklerin azaltılması ve kapsamlı atık yönetimi politikaları birlikte yürütülüyor. Türkiye'nin de benzer bir bütüncül yaklaşımı benimsemesi gerektiği değerlendiriliyor.

DOA Sisteminde Yaşanan Sorunlar Neler?

Sistemin ilk haftasında en çok dikkat çeken sorun, bazı illerde iade makinelerinin arızalanması oldu. Çankırı'da birçok iade noktasında geri dönüşüm cihazlarının çalışmaması vatandaşların tepkisine neden oldu. Kentmeydanı AVM'de bulunan iade cihazı başta olmak üzere, sistemde yer aldığı belirtilen bazı noktalardaki cihazların çalışmadığı görüldü.

Kırşehir'de durum daha da vahimdi. İlk depozito iade noktalarından biri olan A101 Cacabey Şubesi'ndeki cihaz, yalnızca ilk gün hizmet verebildi. İlk gün yaşanan teknik arızanın ardından kullanım dışı kalan makine, günler geçmesine rağmen yeniden çalıştırılamadı. DOA mobil uygulamasında da söz konusu makinenin 'kullanım dışı' olarak görünmeye devam ettiği görüldü. Sistemi kullanmak isteyen vatandaşlar, ellerindeki depozito logolu şişelerle cihazın başına gidip eli boş dönmek zorunda kaldı.

Bir diğer önemli sorun ise makinelerin kapasitelerinin hızla dolması. Nöbetçi Gazete yazarı Ali Şahin'in belirttiğine göre, iade makinelerinde kişi başına günlük 200 adet sınırı olmasına rağmen çoğu makine zaten kapasitesini hemen doldurduğu için sistemi kullanmak mümkün olmuyor. Makinelerin daha efektif kullanılması için gereken sevkiyat altyapısının güçlenmesi ve ilçelerde yeterli makine kurulumunun yapılması gerektiği vurgulanıyor.

Bu teknik aksaklıklar, sistemin uzun vadede başarısı açısından ciddi bir test oluşturuyor. Vatandaşların sisteme olan güveninin korunması için altyapı sorunlarının kısa sürede çözülmesi gerektiği belirtiliyor. Aksi takdirde, geri dönüşüm alışkanlığının yerleşmesinin gecikebileceği ve katılım oranlarının düşebileceği değerlendiriliyor.

İçecek Fiyatlarına Zam mı Yapıldı?

DOA sisteminin devreye girmesiyle birlikte sosyal medyada ürün fiyatları da tartışma konusu oldu. Türkiye Gazetesi'nin haberine göre, vatandaş 1 lirasını iade almayı beklerken raflarda 3 ila 5 lira arasında değişen fahiş zamlarla karşılaştı. Ürünün fiyatına sadece yasal zorunluluk olan 1 liralık depozito bedelinin eklenmesi gerekirken, markaların etiketleri daha yüksek tutarlarda artırdığı iddia edildi.

Bir vatandaş, daha önce 5,75 TL'ye satın aldığı suyun ertesi gün 7,25 TL'ye yükseldiğini belirterek tepkisini gösterdi. GZT'nin aktardığına göre, sosyal medyada paylaşılan bu tür gönderiler 'depozito nedeniyle zam mı yapıldı?' tartışmalarını alevlendirdi. Su sektöründe yaşanan fiyat dalgalanmasının maden suyu ve soda ürünlerine de sıçraması bekleniyor.

Türkiye Gazetesi'nin haberinde şu ifadelere yer verildi: 'Vatandaş 1 lirasını iade almayı beklerken, raflarda 3 ila 5 lira arasında değişen fahiş zamlarla karşılaştı. Ürünün fiyatına sadece yasal zorunluluk olan 1 liralık depozito bedelinin eklenmesi gerekirken, markalar etiketleri 3 ila 5 lira arasında artırdı.'

Haber7'nin ekonomi sayfasında yer alan analizde, firmaların yılbaşından bu yana pilot uygulamalarla DOA sürecinin içinde olduğunu ve şu an üzerlerine binen ekstra bir maliyet söz konusu olmadığı belirtildi. Buna rağmen 'yeni operasyonel yükler ve altyapı maliyetleri' bahane edilerek etiketlere zam yansıtıldığı öne sürüldü. Tüketici dernekleri, fiyatların şeffaf şekilde gösterilmesi ve denetim süreçlerinin başlatılmasını talep ediyor.

Konya Yenigün Gazetesi'nin aktardığı uzman görüşlerine göre, sistemin tam anlamıyla başarıya ulaşabilmesi için vatandaşların iade sürecine aktif katılım göstermesi kadar, piyasadaki fiyat hareketlerinin de yakından takip edilmesi büyük önem taşıyor. Depozito uygulamasının çevresel faydalarının sürdürülebilir hale gelmesi için tüketici güveninin korunmasının kritik olduğu değerlendiriliyor.

Avrupa'da Depozito Sistemleri Ne Kadar Başarılı?

Avrupa'da uygulanan depozito sistemleri sayesinde birçok ülkede geri dönüşüm oranı yüzde 90'ın üzerine çıkıyor. Almanya'daki Pfand sistemi yıllardır başarıyla uygulanıyor ve ülkede içecek ambalajlarının büyük çoğunluğu geri dönüştürülüyor. Finlandiya, dünyanın en yüksek depozito iade tutarlarından birini uyguluyor.

Karar gazetesinin analizine göre, Avrupa ülkelerinde yıllardır başarıyla uygulanan depozito iade modelinin Türkiye'ye tam entegre edilmesi, sadece çevresel değil, mikro-ekonomik bir devrim niteliği taşıyor. Ancak DW Türkçe'nin haberinde dikkat çekildiği üzere, Almanya ve diğer bazı ülkelerde yürütülen tartışmalar, depozito sistemlerinin tek başına değerlendirilmediğini gösteriyor. Geri dönüşümün yanı sıra yeniden kullanılabilir ambalaj sistemleri, tek kullanımlık plastiklerin azaltılması ve plastik atık ticareti de plastik politikalarının önemli başlıkları arasında yer alıyor.

Patron Rehberi'nin aktardığı sektör temsilcisi açıklamalarına göre, 2013 yılında yüzde 13 seviyesinde olan Türkiye'nin geri dönüşüm oranının bu uygulamayla birlikte 2026 yılında yüzde 40'a çıkarılması hedefleniyor. Avrupa'da ve Amerika'da uzun yıllardır başarıyla uygulanan bu sistemin Türkiye'de de kısa sürede benimseneceği öngörülüyor. Türkiye'de üretilen plastiğin yaklaşık yarısı gıda ambalajı sanayisinde kullanılıyor ve hedeflenen yüzde 40 geri dönüşüm oranı sayesinde ambalajların önemli bir bölümü yeniden ekonomiye kazandırılacak.

Uzmanlar ve Sektör Ne Diyor?

RVM Systems Türkiye, depozito iade sistemleri alanında 30 yılı aşkın süredir Avrupa'nın birçok ülkesinde faaliyet gösteren bir şirket. Şirket yetkilileri, amaçlarının yalnızca bu dönüşümü takip etmek değil, Türkiye'nin döngüsel ekonomi yolculuğunda aktif rol almak ve gerekli teknolojik altyapıyı ülkemizde oluşturabilmek olduğunu belirtti. 'Türkiye'nin bu süreçte kendi bilgi birikimini, teknolojisini ve operasyonel tecrübesini geliştirmesi' gerektiği vurgulandı.

Habertürk yazarı Guntay Şimşek, DOA'nın büyük dönüşümün ilk halkası olabileceğini ancak tek başına yeterli olmayacağını değerlendirdi. Şimşek, 'Bugün neredeyse her markette plastik şişe iade makinesi kurulmaya başlanıyor. Peki neden aynı marketlerde pil toplama noktaları zorunlu olmasın? Neden eski telefon bataryasını getiren vatandaş da teşvik almasın?' diye sorarak sistemin kapsamının genişletilmesi çağrısında bulundu.

Habertürk'teki analizde şu tespit yer aldı: 'Türkiye'nin geri dönüşüm meselesi yalnızca içecek şişelerinden ibaret değil. Evlerimizden çıkan atığın büyük kısmını karton, kâğıt, plastik ambalajlar, cam kavanozlar, metal kutular, tekstil ürünleri ve elektronik atıklar oluşturuyor. Eğer hedef gerçekten döngüsel ekonomi kurmaksa, bu ürünlerin tamamını kapsayan yeni bir yol haritasına ihtiyaç var.'

Sıfır Atık Vakfı Başkanı Ağırbaş, iklim krizinin ve çevre kirliliğinin siyasi sınırlarla alakasının olmadığını vurgulayarak, 'Hangi siyasi partiye oy verdiğinizin, hangi siyasi görüşü tuttuğunuzun veya hangi ideolojiye sahip olduğunuzun bir önemi yok' dedi. Ağırbaş, Bakan Kurum liderliğinde atığın azaltılması ve yerinde dönüşüm konusunda ciddi bir irade gösterildiğini belirtti.

GYODER Başkanı Neşecan Çekici, inşaat sektöründe kadın istihdamını güçlendirmeyi amaçlayan 'İnşaatın Kadın Ustaları' projesiyle birlikte sektörde nitelikli iş gücü ihtiyacına da dikkat çekti. Bu tür sosyal etki projelerinin, döngüsel ekonomi ve sürdürülebilirlik hedefleriyle paralel bir toplumsal dönüşüm vizyonu taşıdığı değerlendiriliyor.

Bundan Sonra Ne Bekleniyor?

DOA sisteminin önümüzdeki dönemde daha fazla iade noktası ve makine ile yaygınlaştırılması planlanıyor. Yetkililer, ilerleyen dönemde iade noktalarının artırılacağını ve sisteme dahil olan market sayısının genişletileceğini belirtiyor. Teknik altyapı sorunlarının giderilmesi için saha ekiplerinin çalışmalarını sürdürdüğü bildirildi.

İçecek fiyatlarındaki artışların denetlenmesi için Ticaret Bakanlığı'nın devreye girmesi beklenen另一个 konu. Tüketici dernekleri, depozito bedeli dışındaki fiyat artışlarının fırsatçı zamlar olarak değerlendirilmesi ve gerekli yaptırımların uygulanması çağrısında bulunuyor. Sosyal medyada dolaşıma giren fiyat artışı paylaşımlarının resmi olarak doğrulanmış bilgi olmadığı, ancak konunun yakından izlendiği belirtiliyor.

Türkiye, Kasım 2026'da düzenlenecek COP31 iklim zirvesine ev sahipliği yapacak. DOA sistemi ve Sıfır Atık projesi, bu zirvede Türkiye'nin sergileyeceği çevre politikalarının önemli bir parçası olarak öne çıkıyor. Cemre Vakfı gönüllülerinin 'COP31 Rotası' ile Türkiye'yi dolaşacağı duyuruldu ve atık yönetiminde yeni yol haritası çağrısı gündeme geldi.

Uzun vadede sistemin kapsamının genişletilerek elektronik atık, pil ve batarya geri dönüşümünü de içine alması bekleniyor. Bu genişleme, Türkiye'de yeni bir geri dönüşüm sanayi alanının oluşmasına da zemin hazırlayabilir. Ancak bunun için mevzuat değişiklikleri, yeni altyapı yatırımları ve vatandaş bilinçlendirme çalışmalarının sürdürülmesi gerekiyor.

Sık Sorulan Sorular

DOA sistemi ne kadar para veriyor?

DOA sistemi kapsamında iade edilen her ambalaj için 1 TL teşvik ödemesi yapılıyor. Bu tutar, dijital cüzdana anında yansıyor ve banka hesabına aktarılabiliyor, ATM'den nakit çekilebiliyor veya anlaşmalı iş yerlerinde alışverişte kullanılabiliyor. Kişi başına günlük maksimum 200 ambalaj iade edilebiliyor.

Hangi ambalajlar DOA kapsamında iade edilebilir?

Üzerinde DOA logosu bulunan plastik (PET) şişeler, cam şişeler ve alüminyum kutular iade edilebiliyor. Su, meşrubat, maden suyu, soda ve bira gibi içecek ambalajları sisteme dahil. Logo bulunmayan ambalajlar ve gıda ambalajları ise şu anda sistemde geçerli değil.

DOA iade makineleri nerede bulunuyor?

DOA iade makineleri büyük marketlerde, AVM'lerde ve anlaşmalı iş yerlerinde kuruluyor. En yakın iade noktası, DOA mobil uygulaması üzerinden haritadan sorgulanabiliyor. Sistemin yaygınlaşmasıyla birlikte yeni iade noktalarının eklenmesi bekleniyor.

Depozito sistemi içecek fiyatlarını artırdı mı?

Resmi olarak ürünlere sadece 1 TL'lik depozito bedeli eklenmesi gerekiyor. Ancak bazı içecek markalarında 3-5 TL arasında fiyat artışları görüldüğü iddia edildi. Firmaların bu zamları 'operasyonel yükler ve altyapı maliyetleri' bahanesiyle yaptığı öne sürülüyor. Konuyla ilgili resmi bir açıklama henüz yapılmadı ve denetim süreçlerinin izleneceği belirtiliyor.