ABD-İran Ateşkesi Bitti: Hürmüz'de Karşılıklı Saldırılar Tırmandı

ABD Merkez Komutanlığı, 7 Temmuz'da İran'a karşı iki dalga halinde hava saldırısı başlattı. İlk dalga gece saatlerinde Keşm Adası, Bandar Abbas ve Sirik bölgelerini hedef aldı. İkinci dalgada ise 80'i aşkın hedef vuruldu; bunlar arasında İran'ın hava savunma sistemleri, komuta kontrol ağları, kıyı radar istasyonları, gemisavar füze bataryaları ve Devrim Muhafızları'na ait 60'tan fazla küçük tekne yer alıyordu. BBC Türkçe'nin aktardığına göre, İran devlet medyası saldırılarda şarapnel parçalarıyla yaralananlar olduğunu bildirdi.

Gerilim, İran'ın eski dini lideri Ali Hamaney'in ABD-İsrail saldırısında öldürülmesinin ardından düzenlenen cenaze törenleri sırasında tırmandı. DW Türkçe'nin bildirdiğine göre, Trump'ın NATO Zirvesi için Ankara'da bulunduğu sırada, yanında getirdiği Savunma Bakanı Pete Hegseth ve Dışişleri Bakanı Marco Rubio aracılığıyla İran'a hava saldırısı emrini verdiği kaydedildi. Bu, uluslararası bir zirve sırasında bir ABD başkanının askeri operasyon emri vermesi açısından dikkat çekici bir gelişme olarak değerlendirildi.

İran'ın misilleme saldırısı kimleri etkiledi?

İran Devrim Muhafızları Ordusu, ABD'nin hava saldırılarına karşılık olarak Bahreyn ve Kuveyt'teki Amerikan askeri üslerini hedef aldığını açıkladı. Hatemül Enbiya Merkez Karargahı tarafından yapılan yazılı açıklamada, Bahreyn'deki Selman Limanı ve ABD Beşinci Filo karargahı ile Kuveyt'teki Ali el-Salem Hava Üssü dahil olmak üzere 85 ABD askeri tesisinin füze ve insansız hava araçlarıyla vurulduğu bildirildi. Devrim Muhafızları ayrıca Buşehr eyaleti semalarında bir ABD MQ-9 Reaper tipi İHA'sını düşürdüklerini iddia etti.

Bahreyn'de hava saldırısı sirenleri çaldı ve İçişleri Bakanlığı bölge sakinlerine en yakın güvenli yere gitmeleri çağrısında bulundu. Kuveyt ordusu ise füze ve drone saldırılarına karşı hava savunma sistemlerinin devreye girdiğini duyurdu. Kuveyt Dışişleri Bakanlığı, İran'ın saldırılarını küstah olarak nitelendirerek en şiddetli şekilde kınadı. Açıklamada, gerilimi azaltma çabalarının sistematik olarak baltalandığı vurgulandı.

İran Devrim Muhafızları'ndan yapılan açıklamada, bir muharip olan Muhammed Rıza Hazini'nin ABD'nin Mahşehr Üçüncü Deniz Bölgesi'ne saldırısı sırasında şehit düştüğü bildirildi. İran basını ayrıca Buşehr ve çevresinde patlamalar meydana geldiğini aktardı. Buşehr, ülkenin tek sivil nükleer santraline ev sahipliği yapan ve ham petrol ihracatının yüzde 90'ının yapıldığı Hark Adası'na yakın stratejik bir bölge olarak öne çıkıyor.

İran Dışişleri Bakanlığı, bölge ülkelerine topraklarının ABD tarafından İran'a yönelik saldırılar için kullanılmasına izin vermemeleri uyarısında bulundu. İran Meclis Başkanı ve baş müzakereci Muhammed Bakır Kalibaf ise sosyal medyadan yaptığı açıklamada, Zorbalık ve şantaj dönemi sona erdi. Bu yol hiçbir yere varmaz. Biz pes etmeyeceğem ifadelerini kullandı. İran Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü İsmail Bekayi, uluslararası deniz taşımacılığı şirketlerine İran ile koordineli olmayan rotaları kullanmamaları çağrısında bulundu.

Trump ateşkesin bittiğini ne zaman açıkladı?

ABD Başkanı Donald Trump, 8 Temmuz Çarşamba günü Ankara'daki Cumhurbaşkanlığı Külliyesi'nde NATO Genel Sekreteri Mark Rutte ile düzenlediği ortak basın toplantısında, İran ile ateşkesin bittiğini ilan etti. NTV'nin aktardığına göre Trump, İran ile ateşkes benim için bitti. Artık onlarla anlaşmak istemiyorum dedi ve İran yönetimini pislik ve hasta insanlar olarak nitelendirdi.

İran'daki çok tehlikeli kişilere bir saldırı gerçekleştirdik. Bunlar hasta insanlar ve cenaze işleriyle uğraşıyorlar ama bunun yerine gemilere roket atmayı seçtiler ve biz de dün akşam onları çok sert, 20 kat daha sert vurduk. Ne zaman siz saldırırsanız biz de vuracağız dedik.

Trump, İran'ın nükleer silahlardan tamamen arındırılmasını istediklerini vurgulayarak, geçmişte binlerce ABD askerinin ölümünden İran'ı sorumlu tuttu. Kasım Süleymani'nin hayatta kalması durumunda daha büyük bir tehlike oluşturacağını savunan Trump, İran yönetiminin 47 yıldır sorun çıkardığını öne sürdü. Ayrıca dün Suudi Arabistan, Kuveyt ve diğer bölge ülkeleriyle de temas kurduğunu açıkladı.

Trump, NATO'dan da memnuniyetsizliğini dile getirerek, NATO'dan memnun değilim çünkü dünyanın bir numaralı terör ülkesi İran konusunda bize yardım etmediler dedi. ABD'nin ittifak içinde orantısız bir mali yük üstlendiğini savunan Trump, Biz onlar için trilyonlarca dolar harcadık, bize adil davranılmadı ifadelerini kullandı. NATO Genel Sekreteri Rutte ise Trump'ın eleştirilerine yanıt vererek Avrupalı müttefiklerin savunma bütçelerini artırdığını belirtirken, İran konusundaki tutumunda da Seninleyim diyerek destek verdi.

Hürmüz Boğazı'ndaki tanker saldırıları neyi tetikledi?

Hürmüz Boğazı, dünya petrol ve doğalgaz ticaretinin yaklaşık beşte birinin geçtiği kritik su yolu olarak öne çıkıyor. ABD ve İsrail'in 28 Şubat'taki saldırılarının ardından İran, boğazı fiilen kapatmış ve Basra Körfezi Boğazı Otoritesi adıyla kendi yönetim yapısını kurmuştu. Geçen ay imzalanan mutabakat zaptıyla boğazın yeniden açılması ve İran-Umman koordinasyonu öngörülmesine rağmen, İran'ın güvenli geçiş izinleri verme politikası sürdü.

Katar Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü Majed Al Ansari, Katar'a ait Al-Rekayyat tankerinin Hürmüz Boğazı yakınlarında hedef alındığını açıklayarak İran'ı tamamen hukuken sorumlu tuttu. Katar, İran'dan bölgesel güvenliği baltalayan tüm uygulamalara derhal son vermesini ve küresel enerji arzını tehlikeye atmaktan kaçınmasını talep etti. Suudi Arabistan Dışişleri Bakanlığı da, Suudi bandıralı Wadyan adlı tankerin hedef alındığını duyurdu.

İran devlet televizyonu ise ismi açıklanmayan kaynaklara dayandırdığı haberinde, İran donanmasının Hürmüz Boğazı yakınlarında uyarıları dikkate almayan bir petrol tankerini vurduğunu bildirdi. Haberde, Al-Rekayyat gemisinin ABD Donanması desteğiyle Umman rotasından geçmeyi planladığı ancak tekrarlanan uyarıları görmezden geldikten sonra hedef alındığı öne sürüldü. İran Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü Bekayi, koordinasyonsuz rota kullanan gemilerin çarpışma riskiyle karşı karşıya olduğunu savundu.

BBC Türkçe'nin aktardığına göre, saldırı İran'ın Hürmüz Boğazı'ndan geçen tüm gemilerin İran'dan izin alması gerektiği yönündeki uyarılarına rağmen UKMTO'nun Güney Koridoru'nun koordinasyon olmaksızın kullanılabilir olduğunu bildirmesinden bir gün sonra gerçekleşti. Bu, boğazın yönetimi konusunda İran ile uluslararası denizcilik otoriteleri arasındaki yetki çatışmasının doğrudan bir sonucu olarak değerlendirildi. İran, mutabakat zaptının 13. maddesinde boğazın nihai yönetiminin Umman ile koordinasyon içinde İran tarafından üstlenileceğini öne sürüyor.

Petrol fiyatları ne kadar yükseldi?

ABD-İran geriliminin tırmanması, küresel enerji piyasalarında arz güvenliği endişelerini yeniden alevlendirdi. Brent petrolün varil fiyatı, 8 Temmuz sabahı saat 09.20 itibarıyla kapanışa göre yaklaşık yüzde 3,29 artarak 76,60 dolara çıktı. Batı Teksas türü (WTI) ham petrolün varili de 72,65 dolardan alıcı buldu. İki günlük yükseliş yüzde 5'i buldu ve Brent petrol son iki haftanın zirvesini test etti.

Yeni Şafak'ın aktardığına göre, ABD-İran mutabakatının ardından Hürmüz Boğazı'nın ulaşıma açılmasıyla gerileyen petrol fiyatları, geçen hafta perşembe günü varil başına 70,15 dolara kadar inerek son dört ayın en düşük seviyelerini görmüştü. Ancak ABD'nin İran'a yönelik yeni askeri saldırıları, petrol satış muafiyetinin kaldırılması ve Hürmüz'daki tanker saldırıları fiyatları yeniden yukarı yönlü etkiledi.

MST Marquee Araştırma Başkanı Saul Kavonic, Mevcut çatışma, Hürmüz Boğazı'ndan güvenli geçişin hâlâ ne kadar kırılgan olduğunu piyasaya yeniden hatırlatıyor dedi. Kavonic, gerilimin sürmesi ve tanker trafiğinin savaş öncesi seviyelerin yüzde 50'sinin altında kalması halinde arz kısıtlarının fiyatları daha da yükseltebileceğini öne sürdü. Habertürk'ün haberine göre, ABD'de ham petrol stoklarının gerilemeye devam etmesi de fiyatları destekleyen unsurlar arasında yer aldı. Altının ons fiyatı ise doların güçlenmesiyle yüzde 1,4 değer kaybederek 4.106 dolara geriledi.

NATO ve bölge ülkeleri nasıl tepki verdi?

NATO Genel Sekreteri Mark Rutte, Ankara'daki zirvede ABD'nin İran'a yönelik saldırılarına açık destek verdi. NTV'nin aktardığına göre Rutte, Bence sizin yaptığınız, İran'ın nükleer kapasitesini azaltmış olmanız hem İsrail hem bölge hem de dünya için çok önemli. Ticari gemilere saldırmalarının ardından yaptığınız operasyon gerçekten gerekliydi ve güçlü bir yanıttı. Sizin yanınızdayım dedi. Rutte ayrıca Trump'ın NATO bünyesindeki askeri ve diplomatik girişimlerini överek, Avrupa'nın ABD için devasa bir askeri üs haline geldiğini ve Avrupalı müttefiklerin savunma harcamalarını artırdığını kaydetti.

Kuveyt Dışişleri Bakanlığı, İran'ın saldırılarını en şiddetli şekilde kınayarak, Bu küstah saldırıların, gerginliğin azaltılmasına yönelik bölgesel ve uluslararası düzeydeki çabaların sürdüğü bir dönemde devam etmesi, gerginliği azaltma çabalarını sistematik olarak baltalıyor ifadelerini kullandı. Bahreyn'de ise hava saldırısı sirenleri devreye girdi ve halka güvenli yerlere sığınma çağrısı yapıldı. Katar ve Suudi Arabistan da kendi tankerlerinin saldırıya uğramasını kınayarak İran'ı sorumlu tuttu.

İran Dışişleri Bakanlığı, ABD'nin saldırılarını ve petrol lisansının iptalini mutabakat zaptının ihlali olarak nitelendirerek, ABD hükümetinin kötü niyetini, tutarsızlığını ve güvenilmezliğini kanıtladığını söyledi. Bakanlık açıklamasında, Tahran'ın ulusal çıkarlarını ve ulusal güvenliğini korumak için gerekli gördüğü her türlü önlemi alacağı belirtildi. İran Dışişleri Bakanı Abbas Arakçi, tehditler devam ederken müzakere yapılamayacağını vurguladı. İran Dışişleri Bakan Yardımcısı Kazım Garibabadi de ABD saldırılarının anlaşmayı ihlal ettiğini belirterek, mutabakat zaptının temel hükümlerinin geçersiz hale geldiğini duyurdu.

Türkiye açısından ise gelişmeler kritik önem taşıyor. Hürmüz Boğazı üzerinden geçen enerji ticaretinin kesintiye uğraması, Türkiye'nin enerji arz güvenliğini doğrudan etkileyebiliyor. Daha önceki aylarda İran'dan ateşlenen bir balistik mühimmatın parçalarının Hatay'ın Dörtyol ilçesine düşmesi, Türkiye Dışişleri Bakanlığı'nın İran'ın Ankara Büyükelçisi'ni çağırarak tepki göstermesine yol açmıştı. Ankara, NATO Zirvesi'ne ev sahipliği yaparken aynı zamanda komşusu İran ile ABD arasındaki gerilimin yayılma riskini de yönetmek zorunda.

Mutabakat zaptının çöküşü ne anlama geliyor?

Geçen ay imzalanan 14 maddelik İslamabad Mutabakat Zaptı, ABD-İran savaşını sonlandırmayı amaçlayan kapsamlı bir çerçeve anlaşmaydı. Anlaşma, her cephede tüm çatışmalara son verilmesini, İran'ın asla nükleer silah sahibi olmamasını ve İran'ın yeniden yapılanması ile ekonomik kalkınması için 300 milyar dolarlık bir fon ayrılmasını öngörüyordu. ABD'nin fona katkıda bulunması zorunlu değildi. Anlaşma ayrıca Hürmüz Boğazı'nın gelecekteki yönetimi ve denizcilik hizmetleri için İran, Umman ve diğer Körfez ülkelerinin birlikte görüşmeler yapmasını şart koşuyordu.

Trump'ın ateşkesin bittiğini ilan etmesi ve ABD Hazine Bakanlığı'nın İran petrol satış muafiyetini iptal etmesi, bu anlaşmanın fiilen çöktüğü anlamına geliyor. İran Dışişleri Bakanlığı, ABD'nin saldırılarını tekrarlaması, petrol yaptırımlarının yeniden yürürlüğe konulması, Hürmüz Boğazı'ndaki düzenlemelerin ihlal edilmesi ve İsrail'in Lübnan'a yönelik saldırılarını sürdürmesiyle mutabakat zaptının temel hükümlerinin geçersiz hale geldiğini duyurdu. Bölgedeki askeri hareketliliğin doğuracağı tüm sonuçlardan ABD'nin sorumlu olacağı vurgulandı.

BBC Türkçe'nin aktardığına göre, ABD'li müzakerecilerin İran'la nihai bir anlaşmaya varmak için iyi niyetle çalışmaya devam edecekleri belirtilse de, Trump'ın onlarla uğraşmak sadece zaman kaybı, onlar yalancı ifadeleri, müzakere sürecinin geleceği konusunda ciddi soru işaretleri oluşturdu. Trump, ABD'li müzakere ekibiyle konuyu görüşeceğini söylese de, bana göre bu iş bitti diyerek sürecin fiilen sona erdiğini ima etti. İran tarafında ise Dışişleri Bakanı Arakçi, tehditler devam ederken müzakere yapılamayacağını belirterek, karşılıklı güvenin tamamen çöktüğünü gösterdi.

Zorbalık ve şantaj dönemi sona erdi. Bu yol hiçbir yere varmaz. Biz pes etmeyeceğiz.

Anlaşmanın çöküşü, Orta Doğu'da kalıcı bir barışın kurulması umutlarını da zayıflattı. Avrupa'da büyük bir hoşnutsuzlukla karşılanan savaşı durdurmaya yönelik ateşkes anlaşması, son gelişmelerle birlikte ağır bir darbe aldı. İran'ın Hürmüz Boğazı üzerindeki kontrol iddiasını sürdürmesi ve ABD'nin bu iddiayı askeri güçle challenge etmesi, bölgede çatışmaların yayılma riskini artırıyor. Özellikle İran'ın Bahreyn ve Kuveyt'teki ABD üslerini hedef alması, çatışmanın İran toprakları ötesine taşma potansiyelini gösterdi.

Bundan sonra ne olacak?

Trump'ın bu akşam da büyük ihtimal vuracağız ifadeleri, çatışmanın短期内 eskisinden daha da şiddetli bir boyuta taşınabileceğine işaret ediyor. ABD'nin İran petrol satış iznini iptal etmesi, Tahran'ın en önemli gelir kaynağını kurutmayı hedefliyor. İran ise ezici karşılık tehdidini sürdürerek, Hürmüz Boğazı'nın yönetimine dış müdahaleye izin vermeyeceğini vurguluyor. İki tarafın da geri adım atmaya yanaşmaması, çatışmaların bir spiral halinde tırmanma riskini barındırıyor.

Petrol piyasalarında uzmanlar, jeopolitik gerilimin tırmanması ve Hürmüz Boğazı'ndaki güvenlik risklerinin artmasının arz kesintisi endişelerini güçlendirdiğini belirtiyor. Bölgede çatışmaların yayılması veya deniz trafiğinin aksaması halinde fiyatlardaki yükseliş eğiliminin sürebileceği ifade ediliyor. Dünya petrol ticaretinin yaklaşık beşte birinin geçtiği Hürmüz Boğazı'nın tamamen kapanması, küresel enerji krizine yol açabilir.

Türkiye'nin pozisyonu da kritik öneme sahip. Ankara, NATO Zirvesi'ne ev sahipliği yaparken, hem ABD ile müttefiklik ilişkilerini hem de İran ile komşuluk bağlarını dengelemek zorunda. Cumhurbaşkanı Erdoğan'ın Trump ile görüşmesinde bölgesel barış ve istikrar vurgusu yapması beklenirken, Hürmüz Boğazı üzerinden geçen enerji akışının güvenliği Türkiye'nin ekonomik çıkarları için de hayati önem taşıyor. Gelişmelerin, Türkiye'nin enerji arz çeşitlendirme stratejisini ve Akdeniz doğalgaz keşiflerinin önemini yeniden gündeme getirmesi olası.

Uluslararası toplumun ise gerilimi durdurma kapasitesi sınırlı görünüyor. Birleşmiş Milletler ve Avrupa Birliği'nin ateşkes çağrılarına rağmen, Trump'ın NATO'dan bile İran konusunda bize yardım etmediler şeklinde şikayet etmesi, çok taraflı diplomasinin etkinliğine ilişkin soru işaretleri oluşturuyor. İran'ın nükleer programı konusundaki endişelerin yeniden öne çıkması, bölgesel güçlerin İsrail ve İran arasındaki dengeyi yeniden değerlendirmesini gerektirebilir. Netanyahu'nun Türkiye'ye F-35 satışının Orta Doğu'daki güç dengesini yok edeceği yönündeki açıklamaları, bölgesel güç dinamiğinin ne kadar kırılgan olduğunu gösteriyor.

Sık Sorulan Sorular

ABD neden İran'ı vurdu?

ABD Merkez Komutanlığı (CENTCOM), İran'ın Hürmüz Boğazı'ndan geçen üç ticari gemiye saldırmasını gerekçe gösterdi. CENTCOM, bu saldırıların ateşkesin açık bir ihlali olduğunu ve ticari taşımacılığı hedef almanın ağır bedelleri olacağını belirtti. ABD ayrıca İran'ın petrol satışına izin veren geçici lisansı da iptal etti.

İran'ın misilleme saldırısı neleri hedef aldı?

İran Devrim Muhafızları, Bahreyn'deki Selman Limanı ve ABD Beşinci Filo karargahı ile Kuveyt'teki Ali el-Salem Hava Üssü dahil 85 ABD askeri tesisini füze ve İHA'larla hedef aldı. Ayrıca Buşehr semalarında bir ABD MQ-9 Reaper İHA'sını düşürdüklerini iddia etti.

İran ile ABD arasındaki ateşkes ne zaman imzalandı?

ABD ve İran arasında geçen ay İslamabad Mutabakat Zaptı imzalandı. 14 maddelik anlaşma, tüm çatışmaların durdurulmasını, İran'ın nükleer silah sahibi olmamasını ve 300 milyar dolarlık bir kalkınma fonu kurulmasını öngörüyordu. Anlaşma kapsamında İran'ın petrol satışına geçici izin verilmişti.

Hürmüz Boğazı neden bu kadar önemli?

Hürmüz Boğazı, dünya petrol ve doğalgaz ticaretinin yaklaşık beşte birinin geçtiği kritik su yoludur. Boğazın kapatılması veya güvenliğinin tehlikeye girmesi, küresel enerji arzını doğrudan etkiler ve petrol fiyatlarında sert yükselişlere yol açabilir. İran, boğaz üzerinde egemenlik iddiasını sürdürürken, uluslararası toplum serbest seyrüsefer hakkını savunuyor.