ABD ve İran 107 günlük savaşın ardından tarihi mutabakata imza attı

Amerika Birleşik Devletleri ve İran İslam Cumhuriyeti, Ortadoğu'yu aylarca ateşe veren ve küresel ekonomiyi derinden sarsan 107 günlük savaşın ardından tarihi bir mutabakat zaptına imza attı. Pakistan Başbakanı Şahbaz Şerif'in Ulusal Meclis'te duyurduğu anlaşmaya göre, iki taraf Lübnan dahil tüm cephelerde askeri operasyonların derhal ve kalıcı olarak sona erdirilmesini taahhüt etti. Mutabakat zaptı elektronik ortamda ABD adına Başkan Donald Trump ve Başkan Yardımcısı JD Vance, İran adına ise Meclis Başkanı Muhammed Bakır Kalibaf tarafından imzalandı. Resmi imza töreninin 19 Haziran'da İsviçre'nin Bürgenstock kasabasında yapılması planlanıyor. Anlaşma, dünya petrol arzının yaklaşık beşte birinin geçtiği Hürmüz Boğazı'nın kapatılmasıyla başlayan küresel enerji krizine bir son verme potansiyeli taşıyor.

14 maddelik mutabakat metni: Neler öngörülüyor?

Birleşik Arap Emirlikleri merkezli El Arabiya kanalının yayımladığı 14 maddelik mutabakat taslağı, anlaşmanın kapsamını gözler önüne serdi. Buna göre ilk aşamada ABD deniz ablukasını kaldıracak, İran ise Hürmüz Boğazı'nı uluslararası gemi trafiğine 30 gün içinde güvenli bir şekilde açacak. İran'ın petrol ve petrokimya ihracatına yönelik yaptırımlarda muafiyet tanınacak, dondurulmuş varlıkların yarısı serbest bırakılacak. En dikkat çekici madde ise ABD'nin bölgesel ortaklarıyla birlikte İran için 300 milyar dolarlık bir yeniden imar ve ekonomik kalkınma planı taahhüt etmesi. İki taraf ayrıca birbirlerinin içişlerine müdahale etmeyeceklerini teyit etti. Mutabakat, 60 günlük bir müzakere sürecinin başlatılmasını ve nihai anlaşmanın BM Güvenlik Konseyi kararıyla onaylanmasını öngörüyor.

Beyaz Saray'da iç hesaplaşma: CIA ve bakanlar Trump'a karşı

Anlaşma Washington'da siyasi bir deprem yarattı. Axios'un ele geçirdiği istihbarat raporlarına göre, CIA Direktörü John Ratcliffe, Dışişleri Bakanı Marco Rubio ve Savunma Bakanı Pete Hegseth, İran'ın nükleer taahhütleri konusunda Başkan Trump ile ters düştü. Üst düzey yetkililer, İran'ın mutabakatta yer alan nükleer taahhütleri yerine getirip getirmeyeceği konusunda ciddi şüpheler taşıyor. Beyaz Saray ise mutabakatın nihai bir barış anlaşması değil, yalnızca bir çerçeve anlaşması olduğunu vurgulayarak beklentileri düşük tutmaya çalışıyor. CNN'in ABD'li yetkililere dayandırdığı haberine göre ise mutabakat metni, İran'ın bunu kendi kamuoyuna satabilmesini kolaylaştırmak amacıyla kasıtlı olarak son derece muğlak hazırlandı. Trump, G7 Zirvesi'nde yaptığı açıklamada anlaşmanın ikinci aşamaya geçtiğini belirterek, İran'ın nükleer silaha sahip olmayacağını savundu ve eski Başkan Obama dönemindeki JCPOA anlaşmasını nükleer silaha giden yol olarak nitelendirip kendi anlaşmasını nükleer silaha karşı bir duvar olarak tanımladı.

İsrail'in muhalefeti ve Lübnan sorunu

Anlaşmanın en kırılgan boyutlarından biri İsrail'in tutumu. Başbakan Binyamin Netanyahu, mutabakatın ardından düzenlediği basın toplantısında İsrail Devleti'ni yok olmaktan kurtardıklarını öne sürerken, anlaşmanın İsrail'i bağlamadığı mesajını verdi. İsrail, ABD-İran anlaşmasının bir parçası olmadığını ve Hizbullah'a yönelik operasyonlarını sürdüreceğini vurguladı. OdaTV'nin aktardığına göre, anlaşma metni Netanyahu'ya önceden gösterilmedi. İran Dışişleri Bakanı Yardımcısı Kazım Garibabadi ise İsrail'in Lübnan'a yapacağı herhangi bir askeri saldırının mutabakatın ihlali sayılacağını açıkladı. Lübnan'daki ateşkesin kalıcılığı, iki tarafın birbirinden farklı yorumladığı bu hüküm nedeniyle ciddi bir belirsizlik alanı oluşturuyor. İran'ın baş müzakerecisi Kalibaf, İsrail'in son saldırılarının ABD'nin taahhütlerini yerine getirmediğini ve bunu yapma iradesinden ya da yeteneğinden yoksun olduğunu gösterdiğini söyledi.